જ્યારે આપણે હોમ લોન, પર્સનલ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ માટે બેંકમાં જઈએ છીએ, ત્યારે બેંક મેનેજર સૌથી પહેલા એક જ પ્રશ્ન પૂછે છે—”તમારો CIBIL Score કેટલો છે?” ઘણા લોકો માટે CIBIL Score શું છે તે એક અજાણ્યો વિષય હોય છે, પરંતુ આજના આર્થિક યુગમાં આ ત્રણ આંકડા તમારી નાણાકીય કુંડળી સમાન છે. જો તમારો સ્કોર સારો હોય તો બેંકો સામે ચાલીને લોન આપે છે, અને જો ખરાબ હોય તો નાની રકમની લોન મળવી પણ મુશ્કેલ બની જાય છે.
આ બ્લોગમાં આપણે CIBIL સ્કોરના ગણિતને ખૂબ સરળ ગુજરાતીમાં સમજીશું. શું CIBIL અને Credit Score બંને એક જ છે? તમે જાતે જ ઘરે બેઠા તમારો સ્કોર મફતમાં કેવી રીતે ચેક કરી શકો? અને સૌથી મહત્વનું—જો સ્કોર ઓછો હોય તો તેને કેવી રીતે સુધારવો? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ તમને અહીં મળશે. 2026 માં બદલાયેલા બેંકિંગ નિયમો મુજબ, હવે માત્ર લોન માટે જ નહીં પણ ઇન્શ્યોરન્સ પ્રીમિયમ અને નોકરી માટે પણ CIBIL સ્કોર તપાસવામાં આવે છે.
CIBIL Score શું છે? (What is CIBIL Score?)
CIBIL એટલે ‘Credit Information Bureau (India) Limited’. આ ભારતની સૌથી જૂની અને વિશ્વસનીય ક્રેડિટ ઇન્ફોર્મેશન કંપની છે, જે હવે TransUnion CIBIL તરીકે ઓળખાય છે. CIBIL Score શું છે તે સાદી ભાષામાં સમજીએ તો, તે 300 થી 900 ની વચ્ચેનો એક ત્રણ અંકનો નંબર છે, જે દર્શાવે છે કે તમે ભૂતકાળમાં લીધેલી લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડના બીલ કેટલી નિયમિતતાથી ભર્યા છે.
- 300-550 (Poor): ખૂબ જ જોખમી. લોન મળવાની શક્યતા નહિવત.
- 550-650 (Average): લોન મળી શકે પણ વ્યાજ દર ઊંચા હોય.
- 650-750 (Good): મોટાભાગની બેંકો લોન આપી દેશે.
- 750-900 (Excellent): સૌથી ઓછા વ્યાજ દરે અને ઝડપી લોન મળે.
CIBIL Score અને Credit Score વચ્ચેનો તફાવત (CIBIL vs Credit Score)
ઘણા લોકો માને છે કે CIBIL Score અને Credit Score બંને એક જ છે, પરંતુ તેમાં થોડો તફાવત છે.
- Credit Score: આ એક સામાન્ય શબ્દ છે. જેમ બજારમાં અલગ-અલગ કંપનીના સાબુ મળે છે, તેમ અલગ-અલગ કંપનીઓ ક્રેડિટ સ્કોર આપે છે. ભારતમાં Experian, Equifax અને CRIF High Mark જેવી કંપનીઓ પણ ક્રેડિટ સ્કોર આપે છે.
- CIBIL Score: આ TransUnion CIBIL કંપની દ્વારા આપવામાં આવતો સ્કોર છે. ભારતમાં 90% બેંકો લોન આપતી વખતે ખાસ CIBIL ના સ્કોરને જ પ્રાધાન્ય આપે છે. તેથી, જ્યારે કોઈ પૂછે કે CIBIL Score શું છે, ત્યારે તે ચોક્કસપણે TransUnion દ્વારા જનરેટ થયેલા રિપોર્ટની વાત કરે છે.
Free CIBIL Score કેવી રીતે ચેક કરવો? (Step-by-Step Guide)
તમારે તમારો સ્કોર જાણવા માટે કોઈને પૈસા આપવાની જરૂર નથી. RBI ના નિયમ મુજબ, તમે વર્ષમાં એકવાર સત્તાવાર વેબસાઈટ પરથી મફતમાં રિપોર્ટ મેળવી શકો છો.
સ્ટેપ 1: સત્તાવાર વેબસાઈટ www.cibil.com પર જાઓ.
સ્ટેપ 2: પેજ પર ‘Get Your Free CIBIL Score’ બટન શોધો અને ક્લિક કરો.
સ્ટેપ 3: એક ફોર્મ ખુલશે જેમાં તમારું નામ, ઈમેલ આઈડી અને પાસવર્ડ સેટ કરો.
સ્ટેપ 4: ID Proof તરીકે ‘PAN Card’ પસંદ કરો અને તમારો પાન નંબર દાખલ કરો. (આ સૌથી મહત્વનું છે).
સ્ટેપ 5: તમારી જન્મતારીખ અને પિનકોડ નાખીને ‘Accept & Continue’ કરો.
સ્ટેપ 6: તમારા મોબાઈલ પર એક OTP આવશે, તે નાખ્યા બાદ તમારું ડેશબોર્ડ ખુલશે જ્યાં તમારો લેટેસ્ટ CIBIL સ્કોર દેખાશે.
ટીપ: ઘણી પેમેન્ટ એપ્સ જેવી કે Google Pay કે Paytm પણ હવે મફતમાં સ્કોર બતાવે છે, પણ સત્તાવાર વેબસાઈટનો રિપોર્ટ સૌથી સચોટ ગણાય છે.
CIBIL Score કેમ જરૂરી છે? (Why is it Necessary?)
માત્ર લોન લેવા માટે જ નહીં, પણ તમારી આર્થિક તંદુરસ્તી માટે પણ CIBIL Score શું છે તે જાણવું અને તેને જાળવવું જરૂરી છે. તેના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
- સસ્તી લોન (Low Interest Rates): જો તમારો સ્કોર 750 થી વધુ હોય, તો બેંકો તમને ઓછા વ્યાજ દરે લોન ઓફર કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, HDFC કે SBI માં 0.5% થી 1% સુધીનો ફરક પડી શકે છે.
- ઝડપી મંજૂરી (Faster Approval): સારો સ્કોર ધરાવતા ગ્રાહકોને ‘Pre-approved’ લોન મળે છે, જેમાં કોઈ દસ્તાવેજોની ચકાસણી વગર ગણતરીની મિનિટોમાં પૈસા મળી જાય છે.
- વધુ ક્રેડિટ લિમિટ: ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓ સારા સ્કોરવાળા ગ્રાહકોને ઊંચી લિમિટ અને પ્રીમિયમ કાર્ડ્સ આપે છે.
- ઇન્શ્યોરન્સમાં ફાયદો: હવે કેટલીક વીમા કંપનીઓ સારા ક્રેડિટ સ્કોર ધરાવતા લોકોને પ્રીમિયમમાં ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે, કારણ કે તેઓ આર્થિક રીતે શિસ્તબદ્ધ ગણાય છે.
આ પણ વાંચો : Low CIBIL Score Personal Loan: શું ખરેખર મળે છે? | 10 Powerful Tips જેથી Approval વધે
સ્કોર ઓછો થવાના કારણો અને સુધારવાની ટિપ્સ (Improvement Tips)
જો તમારો સ્કોર ઓછો આવ્યો હોય, તો ગભરાવાની જરૂર નથી. CIBIL Score શું છે તે સમજ્યા બાદ, તમે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખીને 6-12 મહિનામાં સ્કોર સુધારી શકો છો.
- નિયમિત ચૂકવણી: લોનના હપ્તા (EMI) અને ક્રેડિટ કાર્ડનું બિલ ડ્યુ ડેટ પહેલા ભરો. એક દિવસનું મોડું પણ સ્કોર તોડી શકે છે.
- ક્રેડિટ યુટિલાઈઝેશન: તમારા ક્રેડિટ કાર્ડની લિમિટના 30% થી વધુ વપરાશ ન કરો. દા.ત. ₹1 લાખની લિમિટ હોય તો ₹30,000 થી વધુ વાપરવું નકારાત્મક અસર કરે છે.
- બિનજરૂરી પૂછપરછ: ટૂંકા ગાળામાં ઘણી બધી બેંકોમાં લોન માટે અરજી ન કરો. દરેક અરજી ‘Hard Inquiry’ ગણાય છે જે સ્કોર ઘટાડે છે.
- રિપોર્ટમાં ભૂલ: ઘણીવાર તમે લોન ભરી દીધી હોય તો પણ રિપોર્ટમાં ‘બાકી’ બોલતી હોય છે. આવા સમયે CIBIL ની વેબસાઈટ પર ‘Dispute’ રેઝ કરીને ભૂલ સુધરાવી શકાય છે.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
અંતમાં, CIBIL Score શું છે તે માત્ર એક નંબર નથી, પણ તમારી આર્થિક ઈજ્જત (Financial Reputation) છે. જેમ આપણે શરીરના સ્વાસ્થ્ય માટે રિપોર્ટ કરાવીએ છીએ, તેમ આર્થિક સ્વાસ્થ્ય માટે નિયમિત CIBIL રિપોર્ટ ચેક કરતા રહેવું જોઈએ. 750+ નો સ્કોર જાળવી રાખવો એ ભવિષ્યની મોટી બચત અને સુરક્ષાની ચાવી છે. આજથી જ તમારા નાણાકીય વ્યવહારોમાં શિસ્ત લાવો અને એક મજબૂત ક્રેડિટ પ્રોફાઇલ બનાવો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ Section)
Q1: શું વારંવાર CIBIL સ્કોર ચેક કરવાથી સ્કોર ઘટી જાય છે? A: ના, જો તમે જાતે તમારો સ્કોર ચેક કરો (Soft Inquiry), તો સ્કોર ઘટતો નથી. પરંતુ જો બેંકો વારંવાર તમારો સ્કોર ચેક કરે (Hard Inquiry), તો સ્કોર પર થોડી અસર પડી શકે છે.
Q2: મારો CIBIL સ્કોર -1 (માઈનસ વન) કેમ બતાવે છે? A: -1 અથવા NH (No History) નો અર્થ છે કે તમે અત્યાર સુધી કોઈ લોન કે ક્રેડિટ કાર્ડ લીધું નથી. આ ખરાબ નથી, તેનો અર્થ એ છે કે તમારી ક્રેડિટ હિસ્ટ્રી કોરી છે.
Q3: CIBIL સ્કોર અપડેટ થવામાં કેટલો સમય લાગે છે? A: સામાન્ય રીતે બેંકો દર 30 થી 45 દિવસે CIBIL ને ડેટા મોકલે છે. એટલે જો તમે આજે લોન ભરી દીધી હોય, તો રિપોર્ટમાં અપડેટ થતા 1-2 મહિના લાગી શકે છે.
Q4: શું CIBIL સ્કોર વગર લોન મળી શકે? A: હા, ગોલ્ડ લોન (Gold Loan) અથવા FD પર લોન લેવા માટે CIBIL સ્કોરની જરૂર હોતી નથી. આ ઉપરાંત કેટલીક ફિનટેક એપ્સ પણ વૈકલ્પિક ડેટાના આધારે નાની લોન આપે છે.